۱-کودکی از جمله ی آزادگان                      رفت برون با دو سه همزادگان

بیت مذکور در کل یک جمله هست .

برگردان بیت به نثر روان : کودکی از خانواده ی اصیل و نجیب با چند تن از همسالان خود به بیرون رفتند.

بررسی نقش های دستوری : کودکی : نهاد / از : حرف  اضافه / جمله :متمم / آزادگان مضافالیه

 رفت : فعل / برون : قید / با: حرف اضافه / دو سه : صفت / همزادگان : متمم

دانش های ادبی و زبانی: واژگان ( آزادگان و همزادگان ) قافیه اند

۲- پای چو در راه نهاد آن پسر                              پویه همی کرد و درآمد به سر

بیت فوق سه جمله هست/ پای چو در راه نهاد آن پسر/ پویه همی کرد / و درآمد به سر

برگردان بیت به نثر روان :وقتی آن پسر به راه افتاد ، دوید و با سر به زمین افتاد.

بررسی دستوری :جمله اول : پیرو ( وابسته ) جمله دو م و سوم : پایه و هردو همپایه اند

پای در راه نهاد : عبارت فعلی در معنی به راه افتاد / آن : صفت اشاره / پسر : نهاد

پویه همی کرد : فعل / و : حرف ربط همپایه ساز / در آمدبه سر : عبارت فعلی در معنی زمین خورد

دانش های ادبی و زبانی : به نظر عبارات فعلی در این بیت به صورت کنایه آمده اند و میان واژگان

( پسر و به سر ) واج آرایی و سجع دیده می شود و نیز این دو واژه قافیه محسوب می شوند

۳ - پایش از آن پویه در آمد زدست                  مهر دل و مهره ی پشتش شکست

بیت دوجمله است. مصراع اول یک جمله و مصراع دوم یک جمله

برگردان بیت به نثر روان : پایش به خاطر دویدن از جا درآمد( دچار مشکل شد ) و آن اشتیاق درونی از بین

 رفت و مهره های پشتش هم آسیب دید.

بررسی دستوری :پای: نهاد / َش : مضاف الیه / از : حرف اضافه / آن : صفت اشاره / پویه : متمم

در آمد زدست : عبارت فعلی ( در این عبارت فعلی از دست می تواند در معنی ازبیخ یا از ته هم باشد )

مهر : نهاد / دل : مضاف الیه / و : حرف عطف / مهره : نهاد / پشت : مضاف الیه / َش : مضاف الیه

شکست : فعل

دانش های ادبی و زبانی : عبارت فعلی ( زدست در آمدن )( کنایه ) در مصراع اول  و جناس حرکتی و

افزایش در میان واژگان ( مهر/ مهره )و نیز واج آرایی (ش) در انتهای بیت، به بیت زیبایی بخشیده است

واژگان ( دست و شکست قافیه اند )

۴- شد نفس آن دوسه هم سال او                     تنگ تر از حادثه ی حال او

بیت یک جمله است .

برگردان بیت به نثر روان :حال دیگر دوستان وی بدتر از حال او گشت.

بررسی دستوری :شد : فعل ربطی / نفس : نهاد ( مسند الیه ) / آن : صفت اشاره / دوسه : صفت

شمارشی/ هم سال : مضاف الیه / او : مضاف الیه / تنگ تر : مسند / از : حرف اضافه / حادثه : متمم

حال : مضاف الیه / او : مضاف الیه

دانش های ادبی و زبانی :وجود واج آرایی ( س ) در مصراع اول و نیز جناس اختلافی میان واژگان

(سال و حال) و هم چنین وجود آرایه ی ایهام در واژه ی (حال )که در دو معنی زمان حال و شکل حالت وی

 به کار رفته است به زیبایی بیت افزوده است .

واژگان (سال و حال) قافیه اند و (او ) ردیف است.

۵- آن که ورا دوست ترین بود گفت                   در بن چاهیش بباید نهفت

بیت سه جمله است . آن که ( کس که ) ورا دوست ترین بود / گفت / در بن چاهیش بباید نهفت

برگردان بیت به نثر روان :آن کس که برای او بهترین دوست بود گفت باید او را در ته چاهی پنهان کنیم.

بررسی دستوری : آن : صفت اشاره / که : مسند الیه / ورا ( برای وی ) : حرف اضافه و متمم /

 دوست ترین: مسند / بود : فعل ربطی / گفت : فعل  / در : حرف اضافه / بن : متمم / چاه : مضاف الیه

ش : مفعول / بباید نهفت : فعل - در ضمن عبارت ( آن که ورا دوست ترین بود ) به عنوان (نهاد )برای فعل

 ( گفت) محسوب می شود.

دانش های ادبی و زبانی :آرایه ی خاصی دیده نمی شود ولی می توان به تناسب بین ( بن و چاه )

 اشاره کرد.

واژگان ( گفت و نهفت ) قافیه اند .

۶- تا نشود راز چو روز آشکار                     تا نشویم از پدرش شرمسار

بیت دو جمله است . هر دو جمله از نوع مرکب وابسته ( پیرو ) هستند. به نظر می رسد این بیت به بیت

 قبلی موقوف المعنی هست . بدین معنی که مصراع آخر بیت قبل به عنوان جمله پایه ( هسته )

 محسوب می شود .

برگردان بیت به نثر روان :برای این که راز همانند روز آشکار نشود و در پیش پدرش شرمنده نباشیم .

بررسی دستوری : تا: حرف ربط وابسته ساز / نشود : فعل ربطی / راز : مسند الیه / چو : حرف اضافه

روز : متمم / آشکار : مسند / تا : حرف ربط وابسته ساز / نشویم : فعل ربطی و شناسه مسندالیه /

از : حرف اضافه / پدر : متمم / َش : مضاف الیه / شرمسار : مسند

دانش های ادبی و زبانی :تشبیه در مصراع اول و نیز جناس اختلافی بین واژگان ( راز و روز ) و واج آرایی

( ش ) بر زیبایی های بیت افزوده است .

واژگان ( آشکار و شرمسار ) قافیه اند .

۷ - عاقبت اندیش ترین کودکی                         دشمن او بود از ایشان یکی

این بیت یک جمله است.

برگردان بیت به نثر روان : عاقبت اندیش ترین کودکی دشمن او بود . یکی از ایشان

(بیت موقوف المعنی دارد به بیت بعدی )

بررسی دستوری : عاقبت اندیش ترین کودکی : نهاد /(عاقبت اندیش = صفت فاعلی مرکب مرخم )

+ ( ترین : علامت صفت عالی) + کودکی ) در کل صفت عالی پیشین + کودکی (نهاد ) /

دشمن : مسند / او : مضاف الیه/ بود : فعل ربطی / از : حرف اضافه / ایشان : متمم /

یکی : نهاد فعل گفت در بیت بعدی

دانش های ادبی و زبانی : آرایه ی خاصی دیده نمی شود . واژگان (کودکی و یکی ) قافیه اند.

۸ - گفت همانا که در این همرهان                 صورت این حال نماند نهان

بیت دو جمله است . گفت / همانا که در این همرهان صورت این حال نماند نهان /

برگردان بیت به نثر روان : (یکی از ایشان دربیت قبلی ) گفت که یقینا جریان این حادثه در میان این جمع

پوشیده نخواهد ماند .

برسی دستوری :گفت : فعل / فاعل:یکی از ایشان در بیت قبلی / همانا : قید تاکید / که : حرف ربط

وابسته ساز/ در : حرف

 اضافه / این : صفت اشاره / همرهان : متمم / صورت : نهاد / این : صفت اشاره / حال : مضاف الیه /

نماند: فعل / نهان : قید

دانش های ادبی و زبانی : در بیت واج آرایی (ه) دیده می شود و در واژه ی ( حال ) نیز ایهام وجود دارد.

یکی در معنی زمان حال و آن دگر حالت .

واژگان ( همرهان و نهان ) قافیه اند .

۹ - چون که مرا زین همه دشمن نهند                  تهمت این واقعه بر من نهند

بیت دو جمله است .مصراع اول یکی و مصراع دوم یکی دیگر .( و موقوف المعنی است به بیت قبل )

برگردان بیت به نثر روان :تهمت این واقعه را به گرد من می اندازند زیرا مرا دشمن او می دانند .

بررسی دستوری : چون که : حرف ربط وابسته ساز / مرا = من را : مفعول و حرف نشانه /

زین = از این : حرف اضافه و صفت اشاره / همه : متمم / دشمن : مسند / نهند : فعل گذرا بر مفعول و

مسند  / این جمله از نوع جملات چهار جزیی است به این شکل ( نهاد + مفعول + مسند + فعل )/

تهمت : مفعول / این : صفت اشاره / واقعه : مضاف الیه / بر : حرف اضافه / من : متمم / نهند : فعل

( نهند )اولی = نامیدن و دانستن / ( نهند ) دومی = قرار دادن و گذاشتن

دانش های ادبی و زبانی :جناس تام بین ( نهند و نهند )

بیت ذوقافیتین هست / قافیه های اول ( دشمن و من ) و قافیه های دوم ( نهند و نهند )

۱۰- زی پدرش رفت و خبردار کرد                             تا پدرس چاره ی آن کار کرد

بیت سه جمله است . زی پدرش رفت / و خبردارکرد / تا پدرش چاره ی آن کار کرد/

دو جمله ی مصراع اول از نوع جملات مرکب همپایه هستند و جمله مصراع دوم از نوع وابسته

برگردان بیت به نثر روان :به سوی پدر او رفت و اورا از این ماجرا آگاه ساخت تا اینکه پدرش ای کار را چاره

کرد .

بررسی دستوری : زی : حرف اضافه / پدر : متمم / ش : مضاف الیه / رفت : فعل / و : حرف ربط

همپایه ساز / خبردارکرد : فعل / تا : حرف ربط / پدر : نهاد / ش : مضاف الیه / چاره کرد : فعل /

آن : صفت اشاره / کار : مفعول

دانش های ادبی و زبانی : تکرار دو واژه ی ( پدرش ) و نیز وجود جناس اختلافی در دو واژه ی ( دار و کار)

به زیبایی بیت افزوده است و هم چنین واژگان ( خبردار و کار ) باهم قافیه اند و ( کرد ) در هردو مصراع

ردیف اند .

۱۱ - هر که در او گوهر دانایی است                     بر همه چیزیش توانایی است

بیت دو جمله است . مصراع اول یکی و مصراع دوم یکی دیگر .

برگردان بیت به نثر روان : هر کس که در وجودش گوهر دانایی وجود دارد بر انجام هر کاری برای او توانایی

 وجود دارد .

بررسی دستوری : هر : صفت مبهم / که ( کس که ) : نهاد / در : حرف اضافه / او : متمم / جوهر : نهاد /

دانایی : مضاف الیه / است : فعل غیر اسنادی / بر : حرف اضافه / همه : صفت مبهم / چیزی : متمم /

ش : متمم یا مضاف الیه / توانایی : نهاد / است : فعل غیر اسنادی

دانش های ادبی و زبانی : واژه جوهر معرب گوهر است . تناسب زیبا بین واژگان ( دانایی و توانایی )

واژگان ( دانایی و توانایی ) قافیه اند و ( است ) ردیف .

۱۲ - دشمن دانا که غم جان بود                           بهتر از آن دوست که نادان بود

بیت در کل چهار جمله است . دو جمله در مصراع اول به صورت جمله مرکب با (که ) تاویلی و دو جمله ی

دیگر در مصراع دوم از نوع جملات مرکب با (که ) زبط ساده .

برگردان بیت به نثر روان :دشمن دانایی که برای روح انسان غم و اندوه باشد بهتر از آن دوستی هست که

نادان باشد .

بررسی دستوری : دشمن : مسند الیه / دانا : صفت / که : حربط وابسته ی تاویلی / غم : مسند

جان : مضاف الیه / بود : فعل ربطی ( اسنادی ) / بهتر : مسند / از : حرف اضافه / آن : صفت اشاره /

دوست : متمم /  است ( فعل محذوف ) / که : حرف ربط وابسته ساز / نادان : مسند / بود : فعل ربطی

دانش های ادبی و زبانی : ترکیب اختصاصی ( غم جان ) و ترکیب وصفی ( دشمن دانا ) و وجود تضاد یا

 طباق میان واژگان ( دشمن و دوست ) و ( دانا و نادان ) و تناسب میان ان ها به زیبایی های بیت دو

چندان افزوده است .

واژگان ( جان و نادان ) قافیه اند و (بود) ردیف اند.

 

 

                  

موضوعات مرتبط: فارسی سوم راهنمایی